کشفی توسط شیمیدانان دانشگاه براون، اصل پایهای از پیوند شیمیایی را که نسلها در کتابهای درسی ظاهر شده است، به چالش میکشد. پژوهشگران شواهد تجربی مستقندی یافتهاند که پیوندهای سهگانه شامل عناصر سنگین همیشه طبق قوانین آشنا که در کلاسهای شیمی آموزش داده میشود، رفتار نمیکنند.
این مطالعه که در مجله ساینس منتشر شده، آشکار میسازد که نظریه نسبیت اینشتین میتواند وقتی اتمها به اندازه کافی سنگین میشوند، ساختار پیوندهای شیمیایی را به طور بنیادین تغییر دهد. به طور خاص، محققان دریافتند که دو نوع پیوند که معمولاً متمایز تلقی میشوند، میتوانند شروع به ادغام کنند و ساختاری ایجاد نمایند که مدلهای شیمی متعارف آن را به طور کامل توصیف نمیکنند.
تیم براون با استفاده از یک تکنیک تحلیلی قدرتمند به نام طیفسنجی فوتوالکترون، امضای غیرقابل انکار این اثرات نسبیتی را در پیوندهای تشکیلشده بین کربن و بیسموت، یک عنصر فلزی سنگین، شناسایی کرد.
«این ایده که نسبیت در عناصر سنگین مهم است، از دهه ۱۹۷۰ مطرح بوده است»، گفت لای-شن وانگ، استاد شیمی در براون و نویسنده مسئول مطالعه. «اما ما شواهد طیفسنجی مستقندی ارائه میدهیم که آنچه در دبیرستان درباره پیوند شیمیایی یاد گرفتیم، در عناصر سنگین درست نیست.»
چرا نسبیت اینشتین پیوندهای شیمیایی را تغییر میدهد
برای درک اهمیت این کشف، کمککننده است که ببینیم پیوندهای شیمیایی معمولاً چگونه تشکیل میشوند.
اتمها میتوانند با اشتراک الکترونها، ذرات باردار منفی که اطراف هستههای باردار مثبت خود را احاطه کردهاند، متصل شوند. در یک پیوند کووالانسی ساده، هر اتم یک الکترون به یک جفت مشترک اضافه میکند. جاذبه بین این الکترونهای باردار منفی و دو هسته مثبت به نگه داشتن اتمها در کنار هم کمک میکند.
برخی اتمها چندین جفت الکترون را به اشتراک میگذارند و پیوندهای دوتایی یا سهگانه تولید میکنند. بر اساس مدل استاندارد کتاب درسی، یک پیوند سهگانه از سه اتصال جداگانه تشکیل شده است: یک پیوند سیگما و دو پیوند پای.
پیوند سیگما معمولاً قویترین است. این پیوند از طریق همپوشانی مستقیم و «سر به سر» اوربیتالهای الکترونی در امتداد محور متصلکننده دو هسته اتمی شکل میگیرد. دو اتصال دیگر پیوندهای پای هستند که از طریق همپوشانیهای ضعیفتر و «کنار به کنار» در دو طرف آن محور تشکیل میشوند.
برای عناصر سبکتر، این توصیف آشنا به خوبی کار میکند. با این حال، وضعیت هرچه پایینتر در جدول تناوبی برویم، پیچیدهتر میشود.
عناصر سنگین دارای هستههایی با تعداد زیادی پروتون هستند که جاذبههای الکتریکی قدرتمندی ایجاد میکنند و میتوانند الکترونهای نزدیک را به کسر قابل توجهی از سرعت نور شتاب دهند. در این سرعتهای افراطی، اثرات پیشبینیشده توسط نظریه نسبیت اینشتین مهم میشوند و نحوه رفتار الکترونها را تغییر میدهند.
یکی از اثرات به طور ویژه مهم، جفتشدگی اسپین-مداری (spin-orbit coupling) نامیده میشود. الکترونها دارای یک ویژگی کوانتومی به نام اسپین هستند که به آنها شخصیت مغناطیسی میبخشد که اغلب به صورت رو به بالا یا رو به پایین توصیف میشود. تحت شرایط عادی، اسپین و حرکت مداری میتوانند تا حد زیادی به عنوان خواص جداگانه در نظر گرفته شوند. اما در اتمهای سنگین، اثرات نسبیتی میتوانند آنها را به شدت به هم مرتبط کنند.
آن ارتباط نحوه تعامل الکترونها را تغییر میدهد و تمایز روشن بین پیوندهای سیگما و پای را که شیمی سنتی به آن تکیه دارد، مختل میکند.
«مرز بین یک پیوند سیگما و یک پیوند پای اکنون تا حدی محو شده است»، گفت وانگ. «ما هنوز سه پیوند داریم، اما واقعاً به طور دقیق دیگر یک سیگما یا یک پای نداریم.»
دانشمندان شواهد مستقندی در پیوندهای بیسموت یافتند
برای آزمایش اینکه آیا این رفتار غیرعادی پیوندگذاری واقعاً رخ میدهد یا خیر، گروه تحقیقاتی وانگ، به رهبری دانشجویان دکتری براون، دنیز کاهرامان و جیه هوئی، مولکولهایی حاوی کربن و بیسموت ایجاد کردند.
بیسموت در جدول تناوبی در کنار سرب قرار دارد و یکی از عناصر سنگینی است که انتظار میرود اثرات نسبیتی نقش عمدهای در آنها داشته باشند. این موضوع آن را به نامزدی بسیار مفید برای بررسی اینکه آیا قوانین آشنا پیوند سهگانه شروع به فروپاشی میکنند یا خیر، تبدیل کرد.
پژوهشگران مولکولها را تا دماهایی نزدیک به صفر مطلق، پایینترین دمای ممکن از نظر تئوری، سرد کردند. سپس آنها مولکولها را با استفاده از طیفسنجی فوتوالکترون، تکنیکی که از نور لیزر برای خارج کردن الکترونها از مولکولها استفاده میکند، بررسی کردند.
با اندازهگیری انرژی الکترونهای آزاد شده، دانشمندان میتوانند تعیین کنند که آن الکترونها چقدر محکم در جای خود نگه داشته شده بودند. این امر تصویری دقیق از ساختار الکترونی مسئول پیوند شیمیایی ارائه میدهد.
نتایج انحراف چشمگیری از مدل متعارف را آشکار کرد.
پیوندهای سهگانه کربن-بیسموت به جای نمایش ترکیب مورد انتظار یک پیوند سیگما و دو پیوند پای، آرایش متفاوتی را نشان دادند. ساختار الکترونی آنها بیشتر با یک پیوند پای و دو پیوند هیبریدی سیگما-پای سازگار بود.
به عبارت دیگر، نسبیت اینشتین ماهیت اتصالات شیمیایی را تغییر داده بود و دو نوع پیوند که به طور سنتی متمایز بودند را به چیزی آمیخته بود که توصیفات استاندارد کتاب درسی آن را به طور کامل منعکس نمیکند.
کشفی که میتواند کتابهای درسی شیمی را بازنویسی کند
این یافتهها تأیید تجربی مستقندی از اثرات پیوند نسبیتی را ارائه میدهند که دانشمندان دههها درباره آن بحث کردهاند. وانگ معتقد است این شواهد ممکن است در نهایت منجر به تغییراتی در نحوه توضیح پیوند شیمیایی در کتابهای درسی شیمی شود، به ویژه با گسترش بیشتر تحقیقات شامل عناصر سنگین.
پیامدها ممکن است فراتر از شیمی بنیادین نیز باشد.
بیسموت به دلیل اینکه ممکن است جایگزین کمسمیتتری برای سرب در نسل بعدی سلولهای خورشیدی ارائه دهد، علاقه علمی فزایندهای را جلب کرده است. پژوهشگران همچنین پتانسیل آن را در مواد کوانتومی و رایانش کوانتومی، حوزههایی که به درک و کنترل رفتار الکترونها وابسته هستند، بررسی میکنند.
تصویر دقیقتر از چگونگی تشکیل پیوندهای شیمیایی توسط اتمهای سنگین میتواند به دانشمندان کمک کند تا این مواد را بررسی کنند و خواصی که آنها را برای فناوریهای نوظهور مفید میسازد، بهتر درک نمایند.
«شاید این ایده جدید کتاب درسی شود زیرا ما با شیمی سنگینِ عناصر سنگین بیشتری سروکار داریم»، گفت وانگ.
این تحقیق توسط بنیاد ملی علوم ایالات متحده (CHE-2403841) و وزارت انرژی ایالات متحده (DE-SC0008501) حمایت مالی شد.