چگونه حیات زمانی که سیاره در معرض شرایط افراطی قرار داشت، روی زمین ظاهر شد و زنده ماند؟ دانشمندان دهههاست تلاش میکنند به این پرسش بنیادین پاسخ دهند، از جمله اینکه نخستین سیستمهای زیستی چگونه محیطی را تحمل کردند که امروزه برای بسیاری از موجودات زنده خطرناک میبود.
پژوهشگران دانشگاه تگزاس ایاندام اکنون از تکنیکهای پیشرفتهای که نحوه تعامل مولکولها با نور را مطالعه میکنند، برای بررسی سرنخی شگفتانگیز درباره تکامل DNA استفاده میکنند. یافتههای آنها میتواند به توضیح چگونگی بقای مواد ژنتیکی اولیه در برابر تابش شدید فرابنفش خورشید کمک کند.
این پژوهش به رهبری دکتر پیتر رنتزپیس، استاد گروه مهندسی برق و کامپیوتر دانشگاه، همراه با دستیاران پژوهشی کیوان خوشآبادی و نگار کارپورزار انجام شد. مطالعه آنها که در «مجله آکادمی ملی علوم آمریکا» (PNAS) منتشر شده، بینش جدیدی درباره یک معمای دیرینه پیرامون تکامل مولکولی و خاستگاه حیات ارائه میدهد.
چرا تکامل DNA دانشمندان را گیج کرده است؟
یکی از تغییرات عمده در تکامل سیستمهای ژنتیکی، گذار از RNA (که معمولاً یک مولکول تکرشتهای است) به DNA به عنوان اصلیترین روش ذخیره اطلاعات ژنتیکی بود. تفاوت مهم بین این دو مولکول این است که DNA از واحد ساختمانی شیمیایی به نام «تیمین» به جای «اوراسیل» که در RNA یافت میشود، استفاده میکند.
این جانشینی دههها ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده است. تیمین نسبت به برخی اشکال آسیب ناشی از تابش فرابنفش (UV) حساستر است و به همین دلیل پذیرش آن شبیه یک نقطه ضعف تکاملی به نظر میرسد. این مسئله در زمین اولیه، پیش از تشکیل لایه اوزون محافظ که سطح سیاره را از بخش زیادی از تابشهای مضر خورشید حفظ میکرد، اهمیت ویژهای داشت.
چرا تکامل باید جزئی را ترجیح دهد که ظاهراً مواد ژنتیکی را در چنین شرایط سختی آسیبپذیرتر میکند؟ رنتزپیس و همکارانش تصمیم گرفتند بررسی کنند که آیا تیمین مزیتی ارائه میدهد که تا پیش از این نادیده گرفته شده است یا خیر.
برای کاوش در این احتمال، پژوهشگران تیمین و اوراسیل را در معرض تابش فرابنفش کنترلشدهای قرار دادند که برای بازتولید شرایط زمین بدوی طراحی شده بود. آنها مولکولها را با استفاده از «بیوفوتونیک»، رشتهای که مواد زیستی را از طریق تعاملشان با نور بررسی میکند، تحلیل کردند. آزمایشهای آنها شامل چندین تکنیک، از جمله طیفسنجی جذب، فلورسانس و رامان بود.
دفاع شگفتانگیز DNA در برابر آسیب فرابنفش
نتایج امکانی غیرمنتظره را آشکار کرد. اگرچه تیمین ممکن است در برابر تابش فرابنفش آسیبپذیر باشد، اما به نظر میرسد انواعی از آسیبهای مولکولی را ترجیح میدهد که راحتتر برگشتپذیر هستند. این موضوع نشان میدهد که مزیت مهم تیمین شاید نه در جلوگیری از آسیب، بلکه در محدود کردن پیامدهای آن و تسهیل بازیابی نهفته باشد.
به گفته خوشآبادی: «ما دریافتیم که تیمین تمایل دارد آسیبهای فرابنفش را به سمت شکل برگشتپذیرتری هدایت کند؛ این امر پیشنهاد میکند که مولکولهای ژنتیکی اولیه ممکن است نه با اجتناب از آسیب، بلکه با کنترل آن و تسهیل خودترمیمی، در برابر نور شدید خورشید دوام آورده باشند.» او افزود: «به این معنا، تیمین ممکن است مانند یک ضد آفتاب مولکولی عمل کرده باشد؛ انرژی مضر فرابنفش را جذب کرده و آسیب را محدود به بازهای ژنتیکی نگه داشته باشد، به جای اینکه اجازه دهد به بخشهای آسیبپذیرتر مولکول صدمه بزند.»
این یافته توضیحی احتمالی برای اینکه چرا تیمین علیرغم ضعف ظاهریاش به جزئی بنیادین از DNA تبدیل شد، ارائه میدهد. با تمرکز دادن آسیبهای فرابنفش در بخشهایی از مولکول که ترمیم آنها آسانتر است، تیمین ممکن است به حفظ یکپارچگی سیستمهای ژنتیکی اولیه کمک کرده باشد.
این کشف همچنین نشان میدهد که بقا در شرایط افراطی زمین اولیه ممکن است بیش از صرفاً مقاومت در برابر تهدیدات محیطی، به توانایی مدیریت و بازیابی از آسیب وابسته بوده باشد؛ قابلیتی که نقش مهمی در تکامل سیستمهای مولکولی که سرانجام حیات را پشتیبانی کردند، ایفا کرده است.
امکانهای جدید برای تشخیص عوامل بیماریزا و گندزدایی با فرابنفش
فراتر از پیامدهای آن برای درک آغاز حیات، این پژوهش میتواند کاربردهای عملی در چندین حوزه علمی و فناوری داشته باشد.
این تیم مجموعه جدیدی از اندازهگیریهای مرجع را تدوین کرد که نحوه واکنش این مولکولها به نور را توصیف میکند. این اندازهگیریها در نهایت میتوانند به پژوهشگران کمک کنند تا میکروارگانیسمهای مضر را با کارایی بیشتری شناسایی کنند و اثربخشی سیستمهایی که از تابش فرابنفش برای گندزدایی آب و سایر مواد استفاده میکنند، ارزیابی نمایند.
خوشآبادی اظهار داشت: «امضاهای طیفی متمایزی که ما اندازهگیری کردیم میتواند از کاربردهایی در تشخیص سریعتر و حساستر عوامل بیماریزا و همچنین پایش میزان غیرفعالسازی مؤثر میکروارگانیسمها توسط گندزدایی فرابنفش، به ویژه در سیستمهای تصفیه آب، حمایت کند.»
این کاربردهای بالقوه نشان میدهند که چگونه کاوش در پرسشهای بنیادین درباره تکامل مولکولی میتواند ابزارهایی برای مقابله با چالشهای مدرن در حوزه سلامت و ایمنی محیط زیست نیز فراهم آورد.
آیا واحدهای سازنده حیات از فضا آمدهاند؟
با در اختیار داشتن این یافتهها، رنتزپیس و تیمش برنامه دارند فصلی حتی قدیمیتر از تاریخ حیات را بررسی کنند. هدف بعدی آنها درک نیروها و فرآیندهای شیمیایی است که تیمین، اوراسیل و سایر اجزای ضروری سیستمهای ژنتیکی اولیه را کنار هم جمع کردند.
یک پرسش محوری این است که آیا این مواد اولیه کاملاً روی زمین منشأ گرفتهاند یا بخشی از آنها از خارج از سیاره ما رسیده است. شهابسنگها ممکن است ترکیبات آلی را حمل کرده باشند که بعداً در سیستمهای شیمیایی که حیات از آنها تکامل یافت، ادغام شدند.
خوشآبادی گفت: «ما امیدواریم بررسی کنیم که آیا واحدهای سازنده شیمیایی حیات کاملاً روی زمین شکل گرفتند و مونتاژ شدند، یا اینکه برخی از آنها توسط شهابسنگها از مکانهای دیگر به سیاره ما تحویل داده شدند و سپس در سیستمهای ژنتیکی اولیه ادغام گردیدند.» او افزود: «ما از دانشگاه تexas A&M و حامیان پژوهشی خود برای حمایت از این کار و امکانپذیر ساختن کاوش در پرسشهای بنیادین درباره خاستگاه حیات سپاسگزاریم.»
با بررسی چگونگی واکنش اجزای مولکولی DNA به تابش و نحوه مونتاژ اولیه این اجزا، پژوهشگران امیدوارند بخش بیشتری از تاریخ شیمیایی که حیات روی زمین را ممکن ساخت، کشف کنند.